Nghiệm thu lô trà vùng cao: năm dấu hiệu nhận ra hàng đã pha trộn

Bài này viết cho đại lý, nhà phân phối và đơn vị thu mua nhận hàng từ nguồn ngoài. Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt, sản xuất chè tại Đại Từ và La Bằng; chúng tôi không làm trà Shan Tuyết. Phần dưới là quy trình nghiệm thu mà bên mua nào cũng dùng được, kể cả khi mua hàng của chúng tôi. Đây là thao tác kiểm hàng, không phải lời đánh giá về vùng trà nào.

Pha trộn xảy ra ở khâu nào

Muốn nhìn ra dấu hiệu thì phải biết nó phát sinh ở đâu. Với hàng gom từ vùng cao, có ba khâu hay xảy ra chuyện.

Khâu gom nhiều hộ. Một thương lái gom của mười hộ trong một tuần. Mỗi hộ hái một ngày khác nhau, sao sấy bằng thiết bị khác nhau. Gộp lại thành một lô thì cánh trà không đều, vị cũng không đều. Việc này không nhất thiết là gian dối, nhưng lô hàng ra thị trường đã không còn đồng nhất.

Khâu sàng lại. Hàng được sàng để tách phần cánh đẹp bán giá cao, phần còn lại bán giá thấp hơn. Nếu bên bán sàng rồi trộn ngược một phần hàng phẩm cấp thấp vào lô cao để đủ cân, anh chị sẽ thấy trong cùng một túi có hai cỡ cánh khác nhau.

Khâu đấu trộn giữa các phẩm cấp hoặc các vùng. Đây là trường hợp khó phát hiện nhất bằng mắt, vì bên trộn thường chọn hàng có ngoại hình gần giống. Nước pha mới là chỗ lộ ra.

Năm dấu hiệu thấy bằng mắt và bằng nước pha

1. Cánh trà không đồng đều. Đổ trà ra khay trắng, dàn mỏng. Một lô đồng nhất có cánh gần bằng nhau về kích thước, độ xoăn và màu. Thấy rõ hai, ba cỡ cánh khác nhau trong cùng một túi thì ghi nhận ngay.

2. Lẫn cuộng và lá già. Dùng nhíp nhặt riêng phần cuộng, lá to, mảnh vụn trong một lượng cân sẵn. Ghi lại theo tỷ lệ ước lượng và chụp ảnh. Với hàng bán theo phẩm cấp búp non, phần tạp này phải rất ít.

3. Màu nước không đúng mẫu chào. Pha đúng thông số của mẫu chào hàng. Nước đục, xỉn, hoặc ngả đỏ sớm thường do nguyên liệu lẫn lá già hoặc do diệt men chưa đạt. Chi tiết về hiện tượng này chúng tôi đã viết trong bài nước trà đục, ít hương do đâu.

Năm dấu hiệu này là bước nhận hàng. Bước trước đó, tức chọn và thẩm nhà cung cấp, có trong bài về những nguồn trà giá rẻ bất thường.

4. Hương lệch hoặc hương tắt nhanh. Ngửi trà khô, ngửi nắp ấm sau khi tráng, rồi ngửi bã. Ba lần ngửi phải cùng kể một câu chuyện. Hương mạnh ở trà khô nhưng tắt hẳn ở bã là dấu hiệu cần ghi nhận.

5. Nước thứ hai và thứ ba hụt đột ngột. Đây là phép thử hiệu quả nhất. Trà đồng nhất nhạt dần đều. Lô đấu trộn hay có nước đầu bắt mắt rồi nước hai, nước ba mất hậu, chát trội lên. Vì sao chát trội, chúng tôi giải thích trong bài trà bị chát và đắng gắt do đâu.

Bảng dấu hiệu, cách thử và kết luận

Dấu hiệu	Cách thử	Kết luận tạm thời
Cánh trà nhiều cỡ trong một túi	Dàn mỏng trên khay trắng, chụp ảnh toàn khay	Nghi lô gom nhiều nguồn hoặc sàng lại
Lẫn cuộng, lá già, mảnh vụn	Cân một lượng cố định, nhặt riêng phần tạp	Không đúng phẩm cấp đã chào, yêu cầu giải thích
Màu nước đục hoặc ngả đỏ sớm	Pha đúng thông số mẫu chào, để nước trong chén sứ trắng	Nghi nguyên liệu lẫn lá già hoặc chế biến chưa đạt
Hương trà khô mạnh, hương bã yếu	Ngửi ba lần: trà khô, nắp ấm, bã trà	Ghi nhận, đối chiếu mẫu lưu trước khi kết luận
Nước hai, nước ba mất hậu	Pha ba nước liên tiếp, cùng thời gian hãm	Dấu hiệu đấu trộn phẩm cấp, cân nhắc trả lô
Cả năm dấu hiệu đều bình thường	Ghi phiếu, lưu mẫu, nhập kho	Nhận lô, chốt thông số làm chuẩn cho lần sau

Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ để kết luận. Hai dấu hiệu trở lên thì dừng nhập kho và làm việc lại với bên bán.

Giữ mẫu lưu để đối chiếu lô sau

Mẫu lưu là thứ rẻ nhất và hữu ích nhất trong toàn bộ quy trình. Cách làm gọn:

• Mỗi lô nhận về, lấy khoảng 50–100 g cho vào túi hút chân không riêng.
• Ghi lên túi: tên nhà cung cấp, mã lô, ngày nhận, người nghiệm thu.
• Cất nơi khô mát, tránh nắng, tránh mùi lạ. Cách bảo quản và hạn dùng chúng tôi viết trong bài trà bị mốc và cách giữ kho tại điểm bán.
• Giữ mẫu tối thiểu bằng hạn dùng của lô. Trà khô của chúng tôi có hạn 12 tháng, anh chị lấy mốc đó làm chuẩn chung.
• Lô sau về, pha song song mẫu lưu và hàng mới, cùng ấm, cùng nước, cùng thời gian.

Pha song song giải quyết được phần lớn tranh cãi. Khi hai chén đặt cạnh nhau, khác biệt về màu và hương hiện ra ngay, không cần tranh luận bằng trí nhớ.

Khiếu nại nhà cung cấp: hồ sơ cần có

Muốn được giải quyết, anh chị phải có đủ bốn thứ, lập ngay trong ngày mở kiện.

1. Ảnh hiện trạng. Ảnh kiện hàng còn nguyên niêm, ảnh mã lô trên bao bì, ảnh trà dàn trên khay, ảnh nước pha trong chén trắng.
2. Phiếu nghiệm thu. Ghi ngày giờ, người kiểm, thông số pha, từng dấu hiệu quan sát được, kết luận.
3. Mẫu lưu của lô đang tranh chấp và mẫu chào hàng ban đầu, nếu bên bán có gửi mẫu trước.
4. Chứng từ giao nhận: phiếu xuất kho, hoá đơn, biên bản giao hàng.

Gửi khiếu nại bằng văn bản hoặc tin nhắn có lưu, nêu rõ mã lô, số lượng và yêu cầu cụ thể: đổi lô, giảm giá, hay trả hàng. Đừng khiếu nại chung chung kiểu “trà đợt này không ngon”, vì bên bán không có căn cứ để xử lý.

Về phía chúng tôi, cách làm là: anh chị nhắn mã lô, chúng tôi gửi ảnh phiếu kiểm nghiệm của đúng lô đó. Ngoài ra đơn nhập đầu tiên được mua lại 70% giá buôn trong 06 tháng kể từ ngày nhận, với hàng nguyên seal, còn hạn, kèm phiếu xuất kho gốc và gửi về trước hạn tối thiểu 01 tháng. Điều khoản này để anh chị thử hàng mà không phải ôm rủi ro toàn bộ.

Bốn câu nên hỏi trước khi đặt lô đầu

Nghiệm thu tốt bắt đầu từ lúc đặt hàng, không phải lúc mở kiện. Bốn câu ngắn: lô này hái ngày nào, chế biến ở cơ sở nào và địa chỉ ra sao, có phiếu kiểm nghiệm tương ứng không, và nếu lô sau lệch vị thì xử lý thế nào. Bên bán trả lời được cả bốn thì khả năng anh chị gặp hàng trộn giảm hẳn. Bộ câu hỏi đầy đủ hơn có trong bài bảy cách kiểm chứng trà thật và trà giả, và bản tiếng Anh cho đối tác nước ngoài là How to verify genuine Thai Nguyen tea.