Tên gọi cổ trong ngành trà: dùng khi nào cho đúng

Khách lớn tuổi và khách sành hay nhắc tới các tên gọi cũ, và người bán không hiểu thì mất điểm ngay. Ngược lại, dùng bừa các tên đó lên nhãn hàng cũng gây rắc rối. Bài này phân định hai chuyện.

Những tên gọi cổ khách hay nhắc

Bốn nhóm tên, và điều người nói thường muốn diễn đạt:

• “Trà mạn”, “chè mạn”. Cách gọi quen thuộc cho trà xanh khô hãm nước, phân biệt với trà tươi nấu từ lá. Khi khách nói “uống chè mạn”, họ đang nói về trà khô.
• “Chè mạn hảo”. Tên xưa gắn với một loại trà được xem là hạng cao trong cách phân loại của người trước. Khách dùng từ này thường ngụ ý muốn hàng khá.
• “Chè tàu”. Cách gọi cũ, thường để chỉ trà cánh nhỏ hãm ấm, đối lập với chè tươi. Không nên hiểu là trà nhập.
• “Chè búp”, “chè nõn”. Chỉ phần non của búp, gần với cách phân hạng hiện nay.

Điểm chung: đây là ngôn ngữ đời sống, không phải hệ thống phân loại có định nghĩa cố định. Vì vậy chúng hữu ích để hiểu khách, nhưng không dùng được để ghi vào chứng từ.

Nghĩa gốc và cách dùng ngày nay

Khi khách dùng một tên cổ, việc của người bán gồm hai bước: hiểu họ muốn gì, rồi dịch sang tên hiện hành và xác nhận lại.

Ví dụ: khách nói “cho tôi cân chè mạn ngon”. Người bán hỏi lại một câu về cách pha và một câu về độ đậm, rồi đề xuất: “Vậy em lấy Trà Xanh Đặc Sản nhé, hái non hơn loại thường, giá 350.000đ một cân.” Cách này vừa tôn trọng cách gọi của khách vừa ghi đơn đúng.

Cách gọi tên theo vùng và cách đối chiếu với tên trên nhãn có trong bài riêng về gọi tên hàng; ở đây chỉ bàn phần tên gọi có màu sắc lịch sử. Bối cảnh lịch sử vùng chè có trong bài lịch sử chè Thái Nguyên và bài nguồn gốc cây chè.

Những cái tên cổ thường gắn với vị đậm, hợp một tệp khách nhất định. Tệp đó được mô tả trong bài khẩu vị đậm hay nhạt của người uống trà.

Bảng tên gọi, nghĩa và lưu ý khi dùng

Tên gọi	Khách thường ngụ ý	Dùng được ở đâu	Không dùng ở đâu
Trà mạn, chè mạn	Trà khô hãm nước, phân biệt với chè tươi	Trò chuyện tại quầy, bài kể chuyện	Tên hàng trên nhãn và hoá đơn
Chè mạn hảo	Hàng hạng khá trong cách phân loại xưa	Bài lịch sử, giải thích cách gọi	Gán cho một mã cụ thể như một cấp chất lượng
Chè tàu	Trà cánh nhỏ hãm ấm	Trò chuyện, chú thích trong bài	Mô tả sản phẩm, vì dễ hiểu nhầm là hàng nhập
Chè búp, chè nõn	Phần non của búp	Tư vấn tại quầy	Thay cho tên mã trên chứng từ
Trà tiến vua	Hàng hạng cao	Chỉ khi là tên riêng của mã, như Trà Đinh Tiến Vua	Gán cho mã khác để nâng giá trị
Trà cổ thụ	Trà từ cây chè lâu năm	Khi đúng là hàng từ cây cổ thụ	Hàng của hợp tác xã, vốn trồng tại Đại Từ và La Bằng

Dùng tên cổ trong nhãn và tài liệu: giới hạn

• Nhãn hàng hoá dùng tên đăng ký, không dùng tên cổ. Đại lý không tự đặt tên cho hàng của nhà sản xuất.
• Tên trên hoá đơn phải khớp nhãn, vì kế toán bên mua đối chiếu theo tên.
• Trên tờ rơi và bài viết, tên cổ đặt trong phần kể chuyện và nên có một câu giải thích nghĩa.
• Không dùng tên cổ như một khẳng định chất lượng. “Chè mạn hảo chính hiệu” là câu không kiểm chứng được.

Trường hợp riêng: Trà Đinh Tiến Vua là tên thương mại của một mã cụ thể trong danh mục, giá niêm yết 4.000.000đ một kg. Dùng đúng tên đó thì không vấn đề gì; nhưng nói một mã khác là “trà tiến vua” thì là gán sai.

Tránh gán tên cổ cho hàng thường

Ba rủi ro khi làm vậy:

1. Khách sành nhận ra ngay và mất lòng tin vào toàn bộ phần còn lại.
2. Nội dung không kiểm chứng được có thể vướng quy định về quảng cáo, vì nó tạo ấn tượng sai về chất lượng hàng hoá.
3. Chứng từ lệch nhau. Tên trên gian hàng khác tên trên hoá đơn là nguồn rắc rối khi khách doanh nghiệp đối chiếu.

Chất liệu kể chuyện thật thì đã có sẵn và không cần thêu dệt: 90 hộ xã viên trên 40,5 ha, hai cơ sở chế biến, toàn bộ hái tay, tỉ lệ 5 đến 10 kg búp tươi cho một kg trà khô. Những con số đó vừa là chuyện vừa là dữ kiện.