Lịch sử chè Thái Nguyên: từ thổ sản thời Nguyễn đến “đệ nhất danh trà”

Bài này viết cho người đọc văn hoá trà và cho đại lý cần một câu chuyện đúng để kể với khách. Các bài cũ trên site này có nhiều mốc không kiểm được, như “trà tiến vua thời Nguyễn” hay “có mặt ở hơn 20 quốc gia”. Chúng tôi đã bỏ những ý đó. Mỗi mốc còn lại đều ghi nguồn. Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt ở Đại Từ và La Bằng, nên phần cuối bài kể thêm câu chuyện nghề chè của chính gia đình sáng lập.

Tên gọi “trà Bắc” từ đâu mà có

Người miền Trung và miền Nam quen gọi chè búp sao khô từ miền Bắc là “trà Bắc”. Trong cách gọi này, trà Bắc là chè của cả vùng trung du, miền núi phía Bắc, trong đó Thái Nguyên nổi tiếng nhất.

Cách giải thích thứ hai gắn với địa giới hành chính. Năm 1965, Thái Nguyên và Bắc Kạn hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái. Từ ngày 01/01/1997, Bắc Thái tách lại thành hai tỉnh. Suốt 31 năm đó, chè Thái Nguyên thường được gọi là “chè Bắc Thái”, nên nhiều người coi “trà Bắc” là cách gọi tắt.

Chúng tôi chưa tìm được tài liệu xác định cách gọi nào có trước. Hai cách hiểu cùng tồn tại và đều hợp lý. Có một chi tiết thú vị: theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bắc Kạn lại nhập vào Thái Nguyên từ ngày 01/07/2025, dưới tên tỉnh Thái Nguyên.

Chè Thái Nguyên trước và đầu thế kỷ XX

Theo Báo Thái Nguyên, Lê Quý Đôn trong Vân đài loại ngữ (1773) đã nhắc chè như một thổ sản đem lại lợi lớn của xứ Thái Nguyên. Đến triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí ghi “chè Nam” sản ở các huyện Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phổ Yên, vị ngon hơn chè các nơi khác.

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp mở đồn điền chè ở Phú Thọ. Năm 1918, Trạm nghiên cứu Nông Lâm Phú Thọ được lập ở Phú Hộ, sau thành nơi nghiên cứu giống chè quan trọng của miền Bắc. Giống chè Phú Thọ về sau theo chân người khai hoang lên Thái Nguyên.

Câu chuyện được kể nhiều nhất là ở Tân Cương. Theo bài “Ông tổ chè Tân Cương” của Báo Thái Nguyên (11/2013), ông Vũ Văn Hiệt, người dân quen gọi là ông Đội Năm, sinh năm 1883 ở Hưng Yên, cùng một số người lên vùng Tân Cương khai khẩn rồi đi Phú Thọ xin giống chè về trồng. Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên ghi chuyến đi xin giống vào khoảng năm 1920–1922. Năm 1925, ông dựng xưởng chế biến chè với bốn, năm chục nhân công. Năm 1935, chè mang tên “Cánh hạc” của ông đoạt giải Nhất tại khu Đấu xảo, tức hội chợ thương mại Hà Nội (Báo Thái Nguyên, 11/2013). Dân làng suy tôn ông là ông tổ chè Tân Cương. Một số tài liệu khác, như bài của Báo Công an Nhân dân, nhắc thêm vai trò của ông Nghè Sổ Nguyễn Đình Tuân trong việc đưa giống chè về vùng này.

Thời điểm	Mốc lịch sử chè Thái Nguyên	Nguồn để tra
1773	Chè được nhắc trong thổ sản xứ Thái Nguyên	Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn
Thời Nguyễn	“Chè Nam” ở Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phổ Yên được ghi là ngon hơn nơi khác	Đại Nam nhất thống chí, Quốc sử quán triều Nguyễn
1918	Lập Trạm nghiên cứu Nông Lâm Phú Thọ ở Phú Hộ	Viện KHKT Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc
Khoảng 1920–1922	Ông Vũ Văn Hiệt (Đội Năm) lên Phú Thọ xin giống chè về trồng ở Tân Cương	Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên; Báo Thái Nguyên, 11/2013
1925	Ông Đội Năm dựng xưởng chế biến chè ở Tân Cương	Báo Thái Nguyên, “Ông tổ chè Tân Cương”, 11/2013
1935	Chè “Cánh hạc” đoạt giải Nhất khu Đấu xảo Hà Nội	Báo Thái Nguyên, “Ông tổ chè Tân Cương”, 11/2013
Khoảng 1960	Bà nội người sáng lập hợp tác xã lên vùng chè Đại Từ, khởi đầu nghề chè gia đình	Hồ sơ năng lực Hợp tác xã Tâm Trà Việt, 09/2026
1965	Thái Nguyên và Bắc Kạn hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái	Báo Dân trí, 04/2025
01/01/1997	Tái lập tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn	Báo Dân trí, 04/2025
26/12/2006	Cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” số 77941	Hội Nông dân tỉnh Thái Nguyên
11/2011	Festival Trà quốc tế lần thứ nhất – Thái Nguyên 2011	Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên
01/07/2025	Tỉnh Thái Nguyên mới (gồm Bắc Kạn cũ) đi vào hoạt động	Nghị quyết 202/2025/QH15

Tân Cương, Đại Từ, La Bằng, Định Hóa: các vùng chè lịch sử

Thái Nguyên không có một vùng chè duy nhất. Mỗi vùng có lịch sử và phong cách riêng. Tên dưới đây là địa danh quen gọi; sau sắp xếp hành chính năm 2025, ranh giới nhiều xã đã thay đổi.

Vùng	Dấu mốc lịch sử	Nét riêng thường được nhắc
Tân Cương	Giống chè đưa về khoảng 1920–1922; chè Cánh Hạc giải Nhất Đấu xảo Hà Nội 1935 (Báo Thái Nguyên, 11/2013)	Vùng chè được nhắc tên nhiều nhất của tỉnh, gắn với giống chè trung du
Đại Từ	Có tên trong Đại Nam nhất thống chí thời Nguyễn	Vùng trồng chè rộng, dưới chân dãy Tam Đảo, gần hồ Núi Cốc
La Bằng	Vùng chè truyền thống thuộc Đại Từ cũ, giáp sườn đông Tam Đảo (Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên)	Khí hậu mát, độ ẩm cao, gần hồ Núi Cốc
Định Hóa	Vùng An toàn khu (ATK) thời kháng chiến chống Pháp; chè là cây trồng lâu năm của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Kinh	Vùng núi phía bắc tỉnh, khí hậu lạnh hơn, vị chè thường được tả là dịu

Ngoài bốn vùng trên, Trại Cài (Đồng Hỷ) và Khe Cốc (Phú Lương) cũng là vùng chè có tiếng. Khi kể với khách, anh chị nên nói đúng tên vùng của gói trà mình bán. Gắn tên một vùng nổi tiếng cho mọi gói chè Thái Nguyên là cách làm khách mất niềm tin khi họ tìm hiểu kỹ. Vùng nguyên liệu của Hợp tác xã Tâm Trà Việt là Đại Từ – La Bằng, nên trà của chúng tôi ghi đúng tên vùng đó. Cách phân biệt thật – giả theo vùng có trong bài 7 cách kiểm chứng trà Thái Nguyên thật – giả.

Từ nông trường, hợp tác xã cũ đến thương hiệu hôm nay

Thời Bắc Thái, chè được tổ chức sản xuất qua các nông trường quốc doanh và hợp tác xã nông nghiệp. Nông trường Sông Cầu ở Đồng Hỷ là một ví dụ, gắn với vùng chè chuyên canh cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Chè thời kỳ này thường được bán theo hạng, ít khi mang tên người làm.

Từ sau năm 1997, và nhất là sau khi nhãn hiệu tập thể được bảo hộ năm 2006, người làm chè bắt đầu xây tên riêng. Festival Trà quốc tế lần thứ nhất tổ chức tại Thái Nguyên tháng 11/2011 là dịp danh xưng “đệ nhất danh trà” được nhắc rộng rãi. Các hợp tác xã kiểu mới ra đời, gom hộ trồng chè lại để làm theo lô, có giấy tờ và bán thẳng.

Hợp tác xã Tâm Trà Việt thuộc lớp hợp tác xã kiểu mới đó. Chúng tôi khởi đầu với 22 hộ, nay là 90 hộ xã viên, 62% là hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Mô hình này được kể trong bài 90 hộ xã viên và mô hình hợp tác xã chè.

Nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” là gì

Nhãn hiệu tập thể là nhãn hiệu thuộc về một tổ chức, cho các thành viên đủ điều kiện cùng dùng. Với “Chè Thái Nguyên”, chủ sở hữu là Hội Nông dân tỉnh Thái Nguyên. Giấy chứng nhận số 77941 được cấp ngày 26/12/2006 và đã gia hạn năm 2016.

Người mua hay nhầm nhãn hiệu tập thể với chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu riêng. Bảng dưới giúp anh chị giải thích cho khách.

Loại	Thuộc về ai	Nói lên điều gì	Ví dụ liên quan
Nhãn hiệu tập thể	Một tổ chức (hội, hiệp hội)	Người dùng là thành viên được tổ chức cho phép, sản phẩm đến từ địa phương	“Chè Thái Nguyên”, Hội Nông dân tỉnh
Chỉ dẫn địa lý	Nhà nước quản lý	Chất lượng, danh tiếng gắn với một vùng địa lý cụ thể	Theo từng sản phẩm được bảo hộ
Nhãn hiệu riêng	Một doanh nghiệp, hợp tác xã	Ai là người làm và chịu trách nhiệm về sản phẩm	TRAVINA, số 542996

Hợp tác xã Tâm Trà Việt được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” theo Quyết định 41-QĐ/BQLNHTT ngày 09/09/2025 của Ban quản lý sử dụng nhãn hiệu tập thể, Ban Chấp hành Hội Nông dân tỉnh Thái Nguyên. Quyết định có hiệu lực 3 năm. Toàn bộ giấy tờ có số hiệu để tra trong bài hồ sơ pháp lý và chứng nhận TRAVINA.

Nghề sao chè gia truyền: ba thế hệ

Lịch sử lớn của vùng chè được viết bằng những gia đình nhỏ. Nghề chè của gia đình người sáng lập bắt đầu khoảng năm 1960, khi bà nội lên vùng chè Đại Từ. Người cha từng công tác ở ty nông nghiệp, khi về hưu khai phá ba đồi rừng thành đồi chè. Đến nay nghề đã qua ba thế hệ, hơn 60 năm.

Những gì thế hệ trước truyền lại vẫn còn trong cách làm hôm nay. Chè được hái tay 100%, hái sáng sớm, không lô nào hái máy. Chuẩn búp theo hạng: Trà Bắc Truyền Thống hái 1 tôm 2–3 lá, Móc Câu Đặc Biệt hái 1 tôm 1 nõn 1 lá non. Mỗi kg chè khô cần 5–10 kg chè tươi, tuỳ phẩm cấp. Tháng 12/2025, đoàn nghệ nhân của hợp tác xã, đại diện xã La Bằng, đạt giải Nhì “Bàn tay vàng chế biến chè 2025” (Quyết định 1338/QĐ-SNNMT).

Câu chuyện người sáng lập bằng tiếng Anh có ở travina.com.vn, phù hợp khi anh chị làm việc với đối tác nước ngoài.