Nguồn gốc cây chè: từ vùng rừng Đông Nam Á đến đồi chè Thái Nguyên

Bài này dành cho người đọc văn hoá trà, đối tác nước ngoài và các đại lý muốn có câu chuyện đúng để kể với khách. Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt, làm chè ở Đại Từ và La Bằng. Chúng tôi không phải nhà sử học. Vì vậy mỗi mốc trong bài đều nêu tên sách hoặc nghiên cứu để anh chị tự tra. Chỗ nào chỉ là truyền thuyết, chúng tôi ghi rõ “tương truyền”.

Các giả thuyết về quê hương cây chè

Câu hỏi “cây chè có nguồn gốc từ đâu” đã được tranh luận hơn một thế kỷ. Mỗi giả thuyết dựa trên một loại bằng chứng khác nhau: sử liệu, thực vật học, hoá sinh hay di truyền. Bảng dưới tóm tắt bốn hướng chính.

Giả thuyết	Vùng được đề xuất	Bằng chứng chính	Hạn chế
Trung Quốc	Tây Nam Trung Quốc (Vân Nam, Tứ Xuyên)	Sử liệu uống trà lâu đời nhất; đa dạng giống chè lớn nhất ở Vân Nam	Sử liệu nói về việc uống trà, không chứng minh nơi cây chè xuất hiện
Ấn Độ	Assam	Robert Bruce ghi nhận chè mọc hoang ở thượng lưu Brahmaputra năm 1823	Chè Assam gần với chè lá to ở Vân Nam, có thể cùng một vùng phân bố
Việt Nam	Miền núi phía Bắc	Viện sĩ K.M. Djemukhadze nghiên cứu catechin của chè hoang dại giai đoạn 1961–1976, gồm mẫu ở Suối Giàng, Nghĩa Lộ, Lạng Sơn, và cho rằng chè cổ Việt Nam có cấu tạo catechin đơn giản hơn	Là kết luận hoá sinh của một nhóm nghiên cứu, chưa được giới khoa học quốc tế chấp nhận rộng
Vùng giao thoa, nhiều trung tâm	Vân Nam – Bắc Myanmar – Assam – bắc Đông Dương	Nghiên cứu vi vệ tinh của Meegahakumbura và cộng sự (PLOS One, 2016) cho thấy ba sự kiện thuần hoá độc lập: Nam Trung Quốc, Tây Nam Vân Nam và Assam	Còn thiếu mẫu từ Việt Nam, Lào so với Trung Quốc và Ấn Độ

Cách nói thận trọng nhất hiện nay là: cây chè bắt nguồn từ một vùng rừng núi rộng, không theo đường biên giới quốc gia. Bắc Việt Nam nằm trong vùng đó. Nói “Việt Nam là quê hương duy nhất của cây chè” là vượt quá những gì bằng chứng cho phép.

Chè cổ thụ ở Việt Nam

Bằng chứng dễ thấy nhất là những quần thể chè cổ thụ còn sống trên núi cao phía Bắc. Tiêu biểu là Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái cũ. Theo Báo Tin tức, ngày 16/02/2016, quần thể 400 cây chè cổ ở bốn bản của Suối Giàng được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Chè cổ thụ trên núi cao phần lớn là giống lá to, búp phủ lông trắng, quen gọi là chè Shan tuyết. Cây mọc thành thân gỗ, người dân phải trèo lên hái. Nếu anh chị muốn tìm hiểu dòng trà này ở góc người uống, kênh bán lẻ của hợp tác xã có nhóm trà Shan tuyết.

Chè Thái Nguyên thì khác. Đây là vùng trung du thấp, cây chè được trồng thành hàng, đốn thấp để hái búp non. Hương cốm và vị chát dịu của chè Thái Nguyên đến từ giống, đất trung du và cách sao, không đến từ tuổi cây.

Con đường trà ra thế giới

Từ vùng núi nguyên sản, trà đi ra thế giới chủ yếu qua văn hoá Trung Hoa, rồi qua thương mại châu Âu. Theo Trà Kinh của Lục Vũ, chương “Lục chi ẩm”, việc dùng trà làm đồ uống “bắt đầu từ Thần Nông thị”. Đây là cách người đời Đường nhìn về quá khứ, nên hiểu là truyền thuyết, không phải niên đại.

Những mốc có tài liệu cụ thể hơn được tóm trong bảng niên biểu dưới đây, gồm cả các mốc ở Việt Nam.

Thời điểm	Sự kiện	Nguồn để tra
Khoảng 760–780	Lục Vũ hoàn thành Trà Kinh, sách chuyên khảo đầu tiên về trà	Trà Kinh (Lục Vũ, đời Đường)
1191	Thiền sư Eisai mang hạt chè từ Trung Hoa về Nhật Bản	Khiết trà dưỡng sinh ký (Kissa Yōjōki), viết năm 1211
1391	Minh Thái Tổ bỏ lệ cống trà bánh, chuyển sang trà lá	Chiếu “Bãi đoàn trà, cải cống diệp trà” năm Hồng Vũ thứ 24
1610	Công ty Đông Ấn Hà Lan đưa chuyến trà đầu tiên về Amsterdam	Tài liệu thương mại VOC
1773	Lê Quý Đôn ghi chè là thổ sản đem lại lợi lớn của xứ Thái Nguyên	Vân đài loại ngữ
1823	Robert Bruce ghi nhận chè mọc hoang ở Assam	Tài liệu Chính quyền bang Assam
Thời Tự Đức	Quốc sử quán triều Nguyễn ghi “Chè Nam” sản ở Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phổ Yên, vị ngon hơn nơi khác	Đại Nam nhất thống chí, phần tỉnh Thái Nguyên
1890–1891	Người Pháp lập đồn điền chè 60 ha ở Tĩnh Cương (Cẩm Khê, Phú Thọ), một trong những đồn điền chè thương mại đầu tiên ở Bắc Kỳ	Tài liệu ngành chè Phú Thọ
21/06/1918	Thành lập Trạm nghiên cứu Nông Lâm Phú Thọ ở Phú Hộ	Viện KHKT Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc
Khoảng 1920–1922	Ông Vũ Văn Hiệt (Đội Năm) đưa giống chè Phú Thọ về trồng ở Tân Cương	Báo Thái Nguyên

Nhật Bản phát triển trà theo hướng nghi lễ. Châu Âu biến trà thành hàng hoá đại chúng. Trung Hoa hệ thống hoá các nhóm trà theo cách chế biến, được kể kỹ hơn trong bài trà đạo Trung Hoa và 6 nhóm trà.

Trà trong sử Việt

Sử liệu Việt Nam về trà ít và rời rạc hơn Trung Hoa. Phần lớn những câu chuyện “trà Việt có từ thời Hùng Vương” đến từ truyền thuyết và các công trình nghiên cứu hiện đại. Ví dụ, sách Văn minh trà Việt của Trịnh Quang Dũng nêu truyền thuyết về người vợ vua Hùng dạy dân trồng chè. Chúng tôi coi đó là tương truyền, chưa có sử liệu đương thời xác nhận.

Từ thế kỷ XVIII, tài liệu rõ ràng hơn. Lê Quý Đôn trong Vân đài loại ngữ (1773) nhắc chè trong các thổ sản của Thái Nguyên. Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút có mục bàn về thú uống chè của giới quan lại, nho sĩ thời Lê – Trịnh. Sang triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí ghi chè theo từng huyện, trong đó có Đại Từ.

Điều đáng chú ý là người Việt có hai dòng trà song song từ rất sớm. Một là chè tươi, chè nụ, chè vối uống hằng ngày ở làng quê. Hai là trà búp sao khô, pha ấm nhỏ, gắn với giới có chữ. Trà Thái Nguyên hôm nay thuộc dòng thứ hai. Phong tục dùng trà trong lễ Tết được kể trong bài trà trong lễ Tết Việt, và nghệ thuật ướp hương trong bài lịch sử trà sen Tây Hồ.

Chè về Thái Nguyên

Theo Đại Nam nhất thống chí, chè đã là thổ sản của Thái Nguyên từ thời Nguyễn, trước khi người Pháp mở đồn điền. Nghĩa là cây chè có mặt ở đây trước khi có tên “chè Tân Cương”.

Bước ngoặt đến vào đầu thế kỷ XX. Theo Báo Thái Nguyên, ông Vũ Văn Hiệt, thường gọi là Đội Năm, sinh năm 1883 ở Hưng Yên, cùng một số người trong vùng lên Phú Thọ xin giống chè về trồng ở Tân Cương khoảng năm 1920–1922. Năm 1925, ông dựng xưởng chế biến. Năm 1935, chè mang tên Cánh Hạc của ông đoạt giải ở cuộc Đấu xảo Hà Nội.

Từ đó, Tân Cương, Đại Từ, La Bằng, Phú Lương, Định Hóa dần thành các vùng chè có tiếng của tỉnh. Chặng đường từ thời Bắc Thái đến nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” được kể trong bài lịch sử chè Thái Nguyên.