Lịch sử trà sen Tây Hồ: từ thú chơi xưa đến hộp quà hôm nay

Bài này dành cho người đọc văn hoá trà và cho những ai đang chọn trà sen làm quà, cần một câu chuyện đúng để kể. Các bài cũ trên site này từng viết “trà sen có từ thế kỷ 18” hay “cần 1.500 bông sen cho 1 kg” mà không có nguồn. Chúng tôi đã bỏ những ý đó và chỉ giữ những gì kiểm được. Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt, làm trà xanh ở Thái Nguyên, nên phần cuối bài nói rõ phần việc của hợp tác xã trong một hộp trà sen.

Sen Bách Diệp hồ Tây

“Bách diệp” nghĩa là trăm cánh. Bông sen Bách Diệp to, nhiều lớp cánh, phần gạo sen (nhị sen) dày và thơm. Đây là lý do người làm trà chọn giống sen này, chứ không phải sen hồng thường gặp ở các ao làng.

Theo Báo Nhân Dân (2024), phường Quảng An khi đó có ba mặt giáp hồ Tây, với 157 ha mặt nước và 11 ao, hồ, đầm. Lớp bùn dày ở đây hợp với sen Bách Diệp. VietnamPlus dẫn lời các bậc cao niên trong làng rằng giống sen này có gốc từ Đầm Trị trong hồ Tây, sống nhờ lớp bùn dày 0,7–1,2 m.

Sen chỉ nở vào mùa hè. Vì vậy trà sen ướp bằng hoa tươi luôn làm theo vụ, và sản lượng mỗi năm phụ thuộc vào diện tích đầm sen còn lại.

Trà sen trong cung đình và giới nho sĩ

Câu chuyện được kể nhiều nhất về trà sen gắn với vua Tự Đức. Tương truyền, người hầu chèo thuyền ra hồ từ chiều, bỏ trà vào bông sen đang nở rồi buộc lại. Sáng sớm hôm sau, họ lấy trà ra, hứng sương trên lá sen để pha dâng vua. Báo chí hiện nay kể chuyện này gắn với hồ Tịnh Tâm trong Kinh thành Huế, nơi trồng sen trắng tiến vua. Chúng tôi chưa tìm được văn bản triều Nguyễn ghi lại việc này, nên coi đây là truyền thuyết.

Ở miền Bắc, dấu vết trà sen trong đời sống rõ hơn ở tài liệu đầu thế kỷ XX. Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính tả cảnh ngày Tết, họ hàng đến chơi nhà được mời chén nước “chè tàu, chè sen”. Nghĩa là thời đó chè sen đã là thứ mời khách trong dịp trọng.

Thú uống trà của nhà nho cũng đi vào văn chương. Nguyễn Tuân trong Vang bóng một thời (1940) có truyện “Chén trà trong sương sớm”, tả cảnh cụ Ấm và người con trai uống trà trong sương sớm. Truyện không nói riêng về trà sen, nhưng cho thấy vì sao trà ướp hoa được giới có chữ quý: nó gắn với sự nhàn và công phu.

Nghề ướp trà sen ở Quảng An

Làng Quảng An giữ nghề ướp trà sen qua nhiều thế hệ. Theo Báo Nhân Dân, người Quảng An dùng trà xanh Thái Nguyên làm trà nền để ướp với sen Bách Diệp hồ Tây. Nghề được thực hành đều mỗi mùa sen, không đứt đoạn.

VietnamPlus mô tả hai kiểu làm trà sen của làng như sau.

Tiêu chí	Trà sen khô (ướp gạo sen)	Trà sen bông
Cách làm	Hái sen sớm, tách cánh, lẩy gạo sen, ướp xen lớp gạo lớp trà, sấy rồi lặp lại nhiều lần	Cho trà vào giữa bông sen, gói lại cho trà hút hương
Lượng nguyên liệu	1.000–1.200 bông sen cho 1 kg trà	Khoảng 15 g trà cho mỗi bông
Thời gian	15–21 ngày cho một mẻ	Ngắn hơn nhiều
Đặc điểm	Hương thấm vào cánh trà, bảo quản được lâu hơn	Đẹp mắt, hợp làm quà, hương tươi nhưng nhanh nhạt
Xu hướng	Ít người làm vì tốn công, năng suất thấp	Đang dần lấn át trà sen khô trên thị trường

Hái sen phải bắt đầu từ khoảng 4 giờ sáng và xong trước 6 giờ, lúc hương còn đọng trong bông. Mỗi công đoạn đều làm tay: tách cánh, lẩy gạo, sàng, ướp, sấy. Cách phân hạng trà sen và số bông cho từng hạng được viết kỹ hơn trong bài trà sen Tây Hồ: cách ướp và phân hạng.

Ngày 09/08/2024, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định 2316/QĐ-BVHTTDL, đưa “Nghề ướp trà sen Quảng An” vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Các bài báo cùng thời cũng nêu khó khăn: diện tích trồng sen thu hẹp, ô nhiễm ảnh hưởng tới sen, và Hà Nội chỉ còn khoảng gần chục nghệ nhân ướp trà sen.

Trà sen trong văn hoá thưởng trà Việt

Người Việt ướp trà bằng nhiều loại hoa: sen, nhài, bưởi, ngâu, sói. Trà sen được xếp ở vị trí trang trọng nhất vì tốn công và theo mùa. Một ấm trà sen thường chỉ được pha khi có khách quý, dịp Tết hoặc làm quà biếu.

Điều người sành trà quan tâm là hương sen không được át vị trà. Trà nền phải là trà xanh đủ tốt, vì hương sen chỉ phủ lên chứ không che được lỗi của trà. Đó cũng là lý do trà nền cho trà sen Tây Hồ thường được lấy từ các vùng chè có tiếng như Thái Nguyên.

Khi so sánh các loại trà hoa để chọn hàng cho cửa hàng hoặc làm quà, anh chị có thể xem bài trà sen, trà nhài, trà bưởi. Cách ướp nhài và bưởi bằng hoa tươi có trong bài quy trình ướp trà hoa nhài, hoa bưởi. Trà sen trong mâm lễ và dịp Tết được kể ở bài trà trong lễ Tết Việt.

Trà sen hôm nay và câu chuyện giữ nghề

Trà sen đã thành món quà quen thuộc của Hà Nội. Nhu cầu tăng trong khi đầm sen thu hẹp, nên trên thị trường có cả trà tẩm hương liệu mang tên “trà sen Tây Hồ”. Người mua nên hỏi ba điều: sen ướp là loại gì, ướp bằng gạo sen hay ủ bông, và trà nền lấy từ đâu.

Hợp tác xã Tâm Trà Việt có hai sản phẩm trà sen chính trong nhóm trà hoa. Giá dưới đây lấy từ trang sản phẩm; quy cách ghi đúng như trang đang công bố.

Sản phẩm	Kiểu trà sen	Trà nền (theo trang sản phẩm)	Quy cách	Giá niêm yết
Trà Sen Tây Hồ	Trà ủ trong bông sen, sấy	Trà nõn tôm Thái Nguyên	Hộp 1 bông sen, 15 g trà	90.000đ
Trà Gạo Sen Bách Diệp	Ướp sen Tây Hồ, sấy thăng hoa	Trà Đinh Tiến Vua	Hộp thiếc 100 g	900.000đ

Giá niêm yết tại thời điểm cập nhật bài. Giá sỉ và giá quà doanh nghiệp báo riêng theo số lượng.

Phần việc chính của hợp tác xã là trà nền: chè Thái Nguyên hái tay, sao tại xưởng của hợp tác xã. Trà Gạo Sen Bách Diệp dùng cốt Trà Đinh Tiến Vua, ướp sen Tây Hồ rồi sấy thăng hoa để giữ hương.

Với doanh nghiệp đặt trà sen làm quà, cách chọn theo ngân sách có trong bài trà làm quà tặng doanh nghiệp.