Trà Tây Nguyên và trà Bắc: chọn nguồn theo giá thành hay theo phẩm cấp

Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt (TRAVINA). Câu hỏi anh chị hay gửi về là: “Lấy hàng vùng nào cho rẻ?” Câu trả lời phụ thuộc vào việc anh chị bán cho ai. Bài này đặt ba nhóm nguồn cạnh nhau theo bốn tiêu chí: mục đích sử dụng, quy cách lô, mùa vụ và mặt bằng giá. Giá các vùng ngoài Thái Nguyên chúng tôi không nắm, nên chỉ nêu định tính.

Hai vùng phục vụ hai phân khúc khác nhau

Vùng chè Tây Nguyên, tập trung quanh cao nguyên Lâm Đồng, có lịch sử gắn với đồn điền và chế biến quy mô lớn. Nương chè rộng, địa hình thoải, phần lớn thu hái bằng máy hoặc bằng kéo. Nhờ đó một lô hàng có thể lên tới hàng tấn, cánh trà tương đối đồng đều về kích thước, và giá thành trên mỗi kilogram thấp hơn hàng hái tay.

Vùng trà Bắc đi theo hướng ngược lại. Diện tích chia nhỏ theo hộ, đồi dốc, hái tay là chính. Sản phẩm bán ra theo tên hạng: trà bắc, móc câu, nõn tôm, trà đinh. Người tiêu dùng cuối trả tiền cho phẩm cấp búp, chứ không trả tiền cho khối lượng.

Nhóm thứ ba là trà Shan Tuyết ở các tỉnh vùng cao phía Bắc như Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, Sơn La. Cây chè mọc thưa trên núi cao, hái theo đợt ngắn, mỗi hộ ra vài chục kilogram một vụ. Hàng có nét riêng nhưng khó gom đủ số lượng giống nhau cho hai đơn liên tiếp.

Giá thành và phẩm cấp: đánh đổi nằm ở đâu

Ba yếu tố quyết định giá thành mà anh chị kiểm được bằng câu hỏi trực tiếp với nhà cung cấp.

Cách hái. Hái máy nhanh và rẻ, nhưng lẫn lá già và cuộng, nên phải sàng phân loại lại sau chế biến. Hái tay đắt hơn nhiều lần vì tính theo công người, đổi lại nguyên liệu vào xưởng đã đồng đều. Ở chỗ chúng tôi, toàn bộ chè hái tay, tỷ lệ 5–10 kg búp tươi cho 1 kg trà khô.

Quy mô lô. Lô càng lớn thì chi phí sấy, đóng gói, kiểm nghiệm chia trên mỗi kilogram càng nhỏ. Một lô vài chục kilogram hàng vùng cao gánh chi phí kiểm nghiệm và vận chuyển nặng hơn hẳn một lô vài tấn.

Chi phí vận chuyển. Đây là khoản anh chị hay quên khi so bảng giá. Hàng từ Tây Nguyên ra thị trường miền Bắc, hay hàng gom lẻ từ các xã vùng cao xuống, đều cộng thêm cước và thời gian. Khi tính giá vốn, hãy cộng cước vào rồi mới so.

Ở đây có một điểm cần nói thẳng: chúng tôi không bán trà vụn, trà cám và không nhận phối trộn theo công thức của khách. Hạng vào thấp nhất trong danh mục của chúng tôi là Trà Tấm Đinh 220.000đ/kg và Trà Bắc Truyền Thống 250.000đ/kg, giá niêm yết đã gồm VAT. Nếu anh chị cần nguyên liệu giá thấp hơn mức đó cho pha chế, chúng tôi không phải nguồn phù hợp.

Chênh lệch giá giữa hai vùng là bình thường, nhưng chênh quá mức lại là dấu hiệu khác. Bài về nguồn trà giá rẻ bất thường nói rõ ngưỡng nào đáng nghi.

Bảng so mục đích sử dụng, quy cách, mùa vụ và giá

Nhóm nguồn	Hay dùng cho	Quy cách phổ biến	Mùa vụ	Mặt bằng giá (định tính)
Trà vùng Tây Nguyên	Nguyên liệu pha chế, trà túi lọc, hàng đóng gói số lượng lớn	Bao lớn, lô hàng tạ tới hàng tấn	Thu hái rải đều nhiều tháng trong năm	Thấp nhất trong ba nhóm, tính trên mỗi kilogram
Trà Bắc theo phẩm cấp	Bán lẻ theo hạng, quán trà, quà biếu, đại lý	Hút chân không 100 g và 200 g; túi 500 g ở vài mã; đơn sỉ theo kg	Hái tháng 3–10, cuối năm bà con cúp chè	Giãn rộng theo hạng, từ trà bắc tới trà đinh
Trà Shan Tuyết vùng cao	Hàng đặc sản, quà vùng miền, nhóm khách sưu tầm	Gói lẻ, lô nhỏ gom theo hộ	Vài đợt ngắn trong năm, phụ thuộc thời tiết núi cao	Chênh lệch lớn giữa các lô và các hộ

Bảng này để định hướng khi chọn nguồn, không phải bảng giá. Mức giá thực tế anh chị phải lấy báo giá từng lô và cộng cước.

Dùng cho kênh nào thì hợp

Quán trà sữa, xưởng bánh, bếp ăn công nghiệp. Nhóm này cần giá vốn thấp, lô lớn, vị ổn định giữa các mẻ. Nguồn khối lượng lớn hợp hơn. Chúng tôi không phục vụ nhóm này vì danh mục không có hàng phẩm cấp thấp.

Cửa hàng bán lẻ, đại lý, quà tặng doanh nghiệp. Khách mua theo tên hạng và hỏi nguồn gốc. Trà Bắc theo phẩm cấp hợp hơn, vì mỗi hạng có tên, có giá niêm yết, có mã lô để trả lời khách. Anh chị xem bảng giá chè Thái Nguyên theo từng phẩm cấp để hình dung khoảng giá.

Cửa hàng đặc sản vùng miền, điểm bán cho khách du lịch. Hàng vùng cao có chỗ đứng ở đây, nhưng anh chị phải chấp nhận lô nhỏ và vị lệch giữa các đợt. Nếu chỉ cần vài gói để bày cùng quầy, mua lẻ qua kênh bán lẻ chính thức là gọn nhất: nhóm trà Shan Tuyết trên Thuận Trà Thái Nguyên.

Bức tranh kênh tiêu thụ chung trong nước, chúng tôi đã viết riêng trong bài thị trường tiêu thụ trà trong nước đang đi về đâu.

Trộn nhiều nguồn dưới một nhãn: rủi ro với thương hiệu của anh chị

Nhiều điểm bán lấy ba, bốn nguồn rồi đóng chung một nhãn riêng. Cách này giúp luôn có hàng, nhưng kéo theo ba vấn đề.

• Lệch vị giữa các đợt. Khách quen phát hiện rất nhanh, và họ thường không phàn nàn mà chỉ ngừng mua.
• Khó truy xuất. Khi có khiếu nại về chất lượng, anh chị không chỉ được lô nào của ai, không có phiếu kiểm nghiệm tương ứng.
• Ghi nhãn sai. Nhãn ghi một vùng trong khi hàng gom từ nhiều vùng là rủi ro pháp lý và rủi ro mất khách sỉ.

Cách an toàn là cố định hai đến ba nguồn chính, mỗi nguồn gắn với một dòng hàng riêng, ghi đúng nơi sản xuất trên nhãn. Về phía chúng tôi, mọi lô đều chế biến tại hai xưởng của mình, có mã lô in trên bao bì; quy trình từng bước có trong bài sáu công đoạn chế biến chè tại xưởng.

Chọn nguồn theo mô hình của anh chị

Ba câu hỏi rút gọn trước khi chốt nhà cung cấp. Một, khách cuối của anh chị trả tiền cho cái gì: khối lượng hay tên hạng. Hai, anh chị cần cùng một vị trong bao lâu: một mùa hay nhiều năm. Ba, khi có khiếu nại, ai đứng ra chịu trách nhiệm về lô hàng đó.

Trả lời xong ba câu này, danh sách nguồn thường tự thu hẹp còn một hoặc hai. Bối cảnh vùng nguyên liệu của Việt Nam, phía đối tác nước ngoài, chúng tôi trình bày trong bản tiếng Anh Vietnam tea regions and export opportunity.