Chè Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ, Định Hoá: người đi nhập cần phân biệt gì

Chúng tôi là Hợp tác xã Tâm Trà Việt, trụ sở tại xóm Gò Lớn, xã Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Bài này viết cho người đi nhập hàng, không phải cho người đi du lịch. Chúng tôi nói theo đặc điểm sản xuất và cách tổ chức thu mua, là những thứ ảnh hưởng trực tiếp tới việc anh chị có lấy được hàng đều hay không.

Địa hình và giống: cái gốc của khác biệt

Chè trong tỉnh phần lớn là trung du, cùng với các giống lai như LDP1 và TRI 777 được trồng thêm từ nhiều năm nay. Cùng giống nhưng đặt ở địa hình khác, độ cao khác và nguồn nước khác thì lứa hái và chất búp khác nhau.

Đại Từ nằm dưới chân dãy Tam Đảo, sườn đồi thoải, nhiều khe nước. Vùng nguyên liệu của chúng tôi ở đây có độ cao 110–300 m. Địa hình này giữ ẩm tốt nên búp mềm, hợp các hạng hái non như Nõn Tôm và trà đinh.

Phú Lương là dải đồi thấp kéo dài, diện tích liền vùng, nhiều hộ trồng lâu năm. Đặc điểm này cho sản lượng ổn định và dồi dào ở nhóm hàng phổ thông.

Đồng Hỷ có địa hình chia cắt hơn, xen đồi và thung. Trong vùng có cả những khu chè lâu năm và những khu trồng lại bằng giống lai, nên chất búp giữa các xóm chênh nhau rõ hơn.

Định Hoá thuộc vùng ATK, diện tích phân tán theo từng xã, phần lớn thu mua qua tổ hợp tác và hợp tác xã địa phương. Chúng tôi có cơ sở liên kết “HTX Nông sản Phú Đạt – HTX Tâm Trà Việt” ở xã Bình Thành.

Phân biệt vùng là một chuyện, kiểm xem hàng có đúng vùng như lời rao lại là chuyện khác. Phần này nằm ở bài về cách thẩm định nhà cung cấp.

Vùng phía nam tỉnh, quanh khu vực thành phố Thái Nguyên và các xã lân cận, là nơi tên chè gắn với địa danh sớm nhất và được nhiều người biết nhất. Hợp tác xã không có vùng nguyên liệu tại khu vực này, nên chúng tôi không đưa hàng nào về đó. Vì sao tên vùng hay được in lên nhãn, chúng tôi kể trong bài lịch sử chè Thái Nguyên và các tên gọi vùng.

Vùng nào cho dòng hàng nào

Đây là cách nhìn thực dụng nhất cho người mua buôn: mỗi vùng có một nhóm hàng dễ lấy và một nhóm hàng khó lấy hơn.

• Hàng phổ thông cho quán nước, bếp ăn: dễ lấy ở các vùng có diện tích liền và nhiều hộ trồng.
• Hàng hạng trung cho cửa hàng: nên lấy ở nơi có hợp tác xã hoặc cơ sở có xưởng, vì cần sao sấy đều giữa các lô.
• Hàng hái non, trà đinh, hàng quà: chỉ nên lấy ở nơi có xưởng riêng cho nhóm này, vì công hái và công chế biến khác hẳn.
• Hàng lên men và hàng đặc sản: phụ thuộc thiết bị của xưởng nhiều hơn phụ thuộc vùng.

Ở hợp tác xã, chúng tôi chia theo cơ sở: cơ sở 1 tại Gò Lớn (Đại Từ) làm Trà Bắc Truyền Thống và Trà Xanh Đặc Sản; cơ sở 2 tại Đồng Khuân (La Bằng) làm từ Móc Câu trở lên, và đây cũng là nơi có vùng VietGAP cùng chứng nhận ISO 22000.

Bảng so vùng, giống, dòng hàng và mùa vụ

Vùng	Địa hình	Giống phổ biến	Dòng hàng mạnh	Mùa vụ và mặt bằng giá
Đại Từ (gồm La Bằng)	Chân núi Tam Đảo, đồi thoải, nhiều khe nước	Trung du, trung du cổ, Long Vân, LDP1, TRI 777	Hạng hái non, trà đinh, hàng quà	Lứa đều tháng 3–10; mặt bằng cao hơn ở nhóm hái non
Phú Lương	Đồi thấp kéo dài, diện tích liền vùng	Trung du và giống lai	Hàng phổ thông, hàng cho quán	Lứa đều trong vụ; mặt bằng dễ chịu ở nhóm phổ thông
Đồng Hỷ	Chia cắt, xen đồi và thung	Trung du, giống lai trồng lại	Hạng trung, tuỳ xóm	Chênh giữa các xóm rõ hơn; cần kiểm từng nguồn
Định Hoá (ATK)	Diện tích phân tán theo xã	Trung du và giống lai	Hàng phổ thông, hàng gắn với câu chuyện vùng	Gom theo tổ hợp tác; sản lượng mỗi điểm không lớn
Phía nam tỉnh	Đồi thấp gần trung tâm	Trung du và giống lai	Hàng gắn với tên vùng được biết rộng	Mặt bằng cao hơn do nhu cầu lớn

Bảng mô tả đặc điểm sản xuất theo quan sát của chúng tôi khi đi thu mua và làm nghề, không phải số liệu thống kê.

Giá chênh giữa các vùng vì đâu

Ba yếu tố quyết định, và không yếu tố nào là “vùng này ngon hơn vùng kia”.

1. Cơ cấu hạng hàng. Vùng nào làm nhiều hàng hái non thì mặt bằng giá cao hơn, đơn giản vì cần nhiều búp tươi hơn cho một cân trà khô. Ở chỗ chúng tôi, tỷ lệ là 5–10 kg búp tươi cho 1 kg trà khô tuỳ hạng.
2. Nhu cầu gắn với tên vùng. Tên vùng được nhiều người biết thì nhu cầu lớn hơn, kéo giá lên, kể cả với cùng một hạng hàng.
3. Cách tổ chức thu mua. Mua qua hợp tác xã có xưởng thì giá gồm cả chi phí chế biến, kiểm nghiệm và bao bì. Mua trực tiếp của hộ thì rẻ hơn nhưng anh chị gánh phần rủi ro về độ đều.

Cách tổ chức vùng nguyên liệu của chúng tôi với 90 hộ xã viên có trong bài 90 hộ xã viên và cách liên kết vùng trồng. Bản tiếng Anh mô tả vùng cho đối tác nước ngoài ở Dai Tu and La Bang tea growing areas.

Chọn vùng theo tệp khách của mình

• Bán cho quán nước, bếp ăn, tạp hoá: ưu tiên nguồn có sản lượng liền vùng và giá ổn định. Điều anh chị cần là hàng luôn có, không phải hàng hiếm.
• Bán cho cửa hàng đặc sản, khách quen: ưu tiên nguồn có xưởng và có hồ sơ lô, vì khách nhóm này nhận ra ngay khi vị lệch.
• Bán quà biếu và quà doanh nghiệp: ưu tiên nguồn có sẵn hộp, set và khả năng in nhãn riêng.
• Vừa bán lẻ vừa đổ buôn: nên có hai nguồn, một cho hàng phổ thông và một cho hàng hạng trên, thay vì ép một nguồn làm cả hai.

Bối cảnh chung của thị trường và nhóm khách đang lớn lên chúng tôi tổng hợp ở bài thị trường tiêu thụ trà trong nước.